100_0622Podróżując po Kubie nie sposób ominąć miasta Santa Clara, które jest także stolicą prowincji o tej samej nazwie. To 180 tysięczne miasto położone w środkowej części wyspy zawsze było strategicznym punktem łączącym zachodnią część Kuby ze  stolicą w Hawanie oraz wschodem kraju z dawną stolicą, Santiago de Cuba. Przez miasto zawsze biegły główne szlaki komunikacyjne: drogowe i kolejowe. Stąd też zdobycie tego ważnego i strategicznego miasta było kluczowym momentem rewolucji kubańskiej (Ruchu 26 lipca). Tutaj też ugruntował swoją pozycję el comendante Ernesto Che Guevara, któremu poświęcę oddzielny wpis.

W Santa Clara znajdują się dwa ważne pomniki-muzea poświęcone tej bitwie i rewolucji: Mauzoleum Pamięci Ernesta Che Guevary (Museo Memorial del Ernesto Che Guevara) znajdujące się przy Ave. de los Desfiles/Circunvalacion (wstęp bezpłatny), gdzie spoczywają sprowadzone w 1997 roku z Boliwii szczątki rewolucjonisty oraz Pomnik pociągu pancernego (Monumento al Tren Blindado).

100_0631Sięgając po materiały dotyczące bitwy o miasto Santa Clara nasunęło mi się szereg wątpliwości co do faktycznego wojskowego znaczenia tej operacji.  Nie opuszczało mnie przeświadczenie o zbudowaniu na bazie tych wydarzeń wielkiej propagandowej bańki, która podkreślała wyjątkową rolę rebeliantów i budowała aureolę bohatera wokół osoby Che Guevary. Dla Castro to wydarzenie stało się początkiem budowania nowej historii Kuby, kreowania bohaterskich dokonań rewolucjonistów oraz legimityzowało na wyspie postać Che Guevary, Argentyńczyka, ale przede wszystkim kosmopolity urzeczonego marksistowską ideologią. 100_0610Mauzoleum Pamięci Ernesta Che Guevary. Mauzoleum Che Guevary to monumentalny pomnik, gdzie spoczywają szczątki Ernesto Che Guevary i dwudziestu dziewięciu jego towarzyszy zabitych w 1967 roku w Boliwii. Po blisko trzydziestu latach od śmierci ciało Guevary ekshumowano i przetransportowano na Kubę, gdzie 17 października 1997 roku został pochowany ze wszystkimi wojskowymi honorami. Pierwsze wrażenie jakiemu uległem po przybyciu pod mauzoleum byla ogromna przestrzeń tego miejsca. Mauzoleum ulokowane jest na wzniesieniu, z niego rozpościera się widok na miasto.

100_0621Wielki monument graniczy z ogromnym placem defilad, który jest wyłożony płytami kamiennymi, na którym odbywają się wszelkie patriotyczne uroczystości. Plac jest zamknięty z jednej strony wielkimi białymi kamiennymi blokami, umieszczonymi na szczycie mauzoleum. Prace nad kompleksem rozpoczęły się w 1982 roku i trwały sześć lat. Projekt mauzoleum stworzyło trzech architektów: Jorge Cao Campos, Blanca Hernández i José Ramón Linares oraz dwóch rzeźbiarzy José de Lázaro Bencomo i José Delarra. Przy budowie rzeźbiarskiego kompleksu pomagało pół miliona ochotników z Santa Clara, którzy pracowali wspólnie z wykwalifikowanymi rzemieślnikami z Eliseo Díaz Machado Foundry.

100_0628Bloki pokryte są płaskorzeźbami i cytatami, które oddają bohaterskie dokonania  el comendante Che i jego myśli. Nad całością bloków z białego kamienia dominuje czarna postać Che Guevary z ręką na temblaku, wykonana na podstawie zdjęcia z 1953 rok, kiedy to został ranny w potyczce z żołnierzami Batisty. Projektując kilkunastometrowy pomnik Guevary, José Delarra umieścił w nim kilka elementów o symbolicznym znaczeniu. Na przykład statua Che obrócona jest o 190 stopni w kierunku Ameryki Południowej, co odzwierciedla jego nastawienie i pogląd na zjednoczoną Amerykę Łacińską. W dłoni rewolucjonista trzyma broń, co jest symbolem „ciągłego trwania”. Temblak, na którym Guevara nosił złamaną rękę podczas bitwy, również jest wkomponowany w pomnik, ale nie nosi go na ręce co ma symbolizować „tę część jego osobowości, która buntuje się nawet przeciwko sobie”. U podstawy statuy umieszczono motto Che, Hasta la Victoria Siempre  („Zawsze do zwycięstwa”). Pod pomnik wspinam się stromymi i niezliczonymi schodami, stąd dobrze widać ogrom tego placu, który „zamykają” potężne słupy oświetleniowe, ogromne tablice z cytatami Castro oraz dumne i strzeliste  palmy królewskie, symbol Kuby. Jedna z tablic głosi Queremos que sean como el Che („Chcemy, żeby byli tacy jak Che”) .

100_0605Ma być patetycznie i dostojnie, i tak jest. Udajemy się w stronę wejścia do mauzoleum, które znajduje po przeciwnej stronie wzgórza. Znów pokonuje kilkanaście schodów i dostaje się przed główne wejście. Przed wejściem przewodnik informuje, że nie możemy mieć przy sobie żadnych toreb i bagaży oraz… że jest tutaj całkowity zakaz fotografowania. Przygląda się nam bacznie żołnierz kubański z poważną miną, ukrywając wzrok za ciemnymi okularami. Czekam na swoja kolejkę, jest wreszcie sygnał na wejście. Mauzoleum składa się z dwóch części: pierwsza (po lewej stronie) to właściwe mauzoleum, przypominające wykutą w skale grotę.  100_0604Pierwszoplanowe miejsce zajmuje pięcioramienna gwiazda – znicz,   w którym pali się wieczny ogień, a w ścianach, w kamiennych półkach są zdjęcia i nazwiska 29 rewolucjonistów, którzy polegli wraz z Che Guevarą w Boliwii.  Pod posadzką groty złożone są szczątki el comendante i sześciorga jego towarzyszy, które tutaj pochowano w dniu 17 października 1997 roku. Grota jest dość niska,  ciemna, panuje tutaj przyjemny chłód i powaga. Jest to przecież miejsce kultu Che, które musi odwiedzić każdy młody Kubańczyk! Miejsce to przypomina mi grotę urodzin Jesusa   w Bazylice w Betlejem! Myślę, że skojarzenie nie jest przypadkowe. Po drugiej stronie od wejścia głównego są drzwi do muzeum poświęconemu Che Guevarze. Zgromadzone są tutaj różne przedmioty należące do niego: od pióra i rękopisów poprzez rzeczy osobistego użytku, mundury, dokumenty, sławny beret, przybory toaletowe, broń, radiostacja, motor i mnóstwo zdjęć  na których dominuje postać el comendante Che. Dlaczego tutaj nie mogę robić zdjęć? Tego niestety nikt nie umie mi wytłumaczyć. Wychodzę z mauzoleum z mieszanymi uczuciami, osoby, która także na własnej skórze poczuła próby budowania „lepszego” ustroju oraz  z wrażeniem, że za kilka lat tego miejsca może już tutaj nie być.

Pomnik pociągu pancernego.

W Santa Clara znajduje się także drugi pomnik poświęcony rewolucji kubańskiej, a dokładnie upamiętniający wykolejene i zdobycie pociągu pancernego  29 grudnia 1958 roku, kluczowej fazy bitwy o Santa Clara. Pomnik stworzył kubański rzeźbiarz Jose Delarra.

22 Cuba - Santa Clara - Monumento a la Toma del Tren Blindado - bulldozerOpancerzony specjalny pociąg opuścił Hawanę  23 grudnia 1958 roku. W skład pociągu wchodziły dwie lokomotywy Diesla oraz 17 otwartych i zamkniętych czteroosiowych wagonów towarowych i osobowych produkcji amerykańskiej, których ściany boczne zostały wzmocnione stalowymi płytami. W pociągu znajdowało się 373 żołnierzy, broń, amunicja oraz zaopatrzenie na dwa miesiące. Pociąg miał pomóc siłom wiernym Batiście na wschodzie kraju. Następnego dnia skład dotarł do Santa Clara i zatrzymał się u stóp wzgórza Loma del Capiro. Dowódcą jednostki był pułkownik Florentino Rosell Leyva100_0636

 Trzy dni później, w miejscu obecnego pomnika 18-tu partyzantów pod dowództwem Che Guevary zaatakowało pociąg pancerny, gdy żołnierze chcieli ustawić pociąg w lepszej pozycji, Guevara za pomocą buldożera pochodzacego z pobliskiej szkoły rolniczej zniszczył 30 metrów trakcji kolejowej powodując wykolejenie się pociągu. Za pomocą koktaili mołotowa i i  kilku godzin walki pociąg i broń znalazły się w rękach partyzantów. Wielu żołnierzy z pociągu przeszło na stronę rebeliantów. W tym czasie druga grupa dowodzona przez Rolando Cubela   i wspierana przez cywilów rozpoczęła w mieście serię potyczek z siłami rządowymi.

Tren_blindado-Santa_Clara_(Cuba)-Che_Guevara-Flikr-emeryjl-388610245_(CC-BY)

 Dwa wojskowe garnizony, które tam stacjonowały znalazły się pod oblężeniem sił Cubela, pomimo wsparcia samolotu, snajperów i czołgów. Zdobycie pociągu pancernego i samego miasta było ostatnią bitwą rewolucji kubańskiej, sama Hawana nie została zaatakowana przez rebeliantów. Po upadku Santa Clara Batista uciekł 1 stycznia 1959 roku na Dominikanę.monumento-a-la-toma-del

W dzisiejszym parku miejskim w Santa Clara, tuż obok torów kolejowych pozostawiono cztery odrestaurowane oryginalne wagony pociągu pancernego. W wagonach znajduje się wiele historycznych zdjęć oraz zachowano kilka egzemplarzy przechwyconej przez rebeliantów broni oraz ekwipunku wojskowego. Na terenie kompleksu możemy zobaczyć także pomnik buldożera (nie jest to orginalna maszyna, jak ustalili fachowcy, późniejszy rocznik), którym el comendante zniszczył  tory kolejowe. Kilka, częściowo ułożonych szyn w konkretne formy symbolizują promienie, zgodnie z ideą artysty, które obrazują decydujący moment eksplozji ładunku wybuchowego na torach. Inne formy obejmują obszar wokół dworca i symbolizują  zniszczone budynki i zwycięstwo nad dyktaturą Batisty.

Wydarzenia wokół pociągu pancernego są ukazane filmie „Kuba“, politycznym thrillerze z 1979 roku nakręconym w USA przez reżysera Richarda Lestera.

Zagłębiając się w opisaną bitwę nie sposób się nie powstrzymać od komentarza:

Do zwycięstwa rebeliantów Castro przyczyniło się:

pośrednio:

  • trwajace od marca 1958 roku embargo USA na dostawę broni dla reżimu Batisty;
  • trwający strajk generalny, paraliżujacy życie gospodarcze  Kuby;
  • cicha pomoc amerykańskich służb, szczególnie CIA;
  • wsparcie dla rebeli: medialne i finansowe, największych kubańskich i amerykańskich firm na Kubie;
  • ostre represje reżimu Batisty skierowane zarówno przeciwko mieszkańcom jak i firmom;
  • ogromna korupcja aparatu władzy;
  • niskie morale armii i policji;

 bezpośrednio:

  • poddawanie się bez walki posterunków i garnizonów wojskowych;
  • przechodzenie żołnierzy i policjantów na strone rebeli;
  • korupcja wśród oficerów i dowódców;
  • pomoc mieszkańców Santa Clara;

Inne fakty:

340 osobowa grupa rebeliantów kierowana przez Ernesto Che Guevarę  stanęła po 7-dniowym forsownym marszu do  walki z regularną, wypoczętą i dużo lepiej uzbrojoną armią. Dwa garnizony liczące blisko 4000 żołnierzy były wspierane przez 10 czołgów, jeden samolot B-26 i pociąg pancerny oraz kilkuset policjantów. Marsz rebeliantów na Santa Clara był dość przypadkowy, Che Guevara nie naptykając żadnego oporu i opuszczone posterunki postanowił uderzyć bez przygotowania, z marszu na to strategiczne miasto. Celem  ataku miało być oderwanie wschodniej części kraju. Kolejną zagadkową sprawą jest  rola dowódcy pociągu pancernego. Część historyków twierdzi, że pociąg pelnił głównie funkcje inżynieryjne i zaopatrzeniowe ponieważ w tym czasie infrastruktura kolejowa i mosty były częstym celem ataków rebeliantów.  W składzie pociągu, łącznie z dowódca było wielu inzynierów i fachowców od przywracania infrastruktury kolejowej. Pułkownik Florentino Rosell Leyva (naczelny inżynier korpusu), zniknął kilka dni wcześniej nim wykolejono pociąg. Niektóre źródła mówią, że pulkownik odebrał sporą łapówkę (450 000 $ lub 1000 000 $) za poddanie pociągu pancernego. Rosell wraz z rodziną wypłynął prywatnym jachtem do Miami już w dniu 26 grudnia 1958 roku, wkrótce otworzył w USA dużą firmę budowlaną. Prawdopodobnie dowódca nie poinformował o tym swoich podwładnych z pociągu, po wykolejeniu i po kilku koktailach mołotowa i strzałach pozostali oficerowie podjeli rozmowy  z Che Guevarą i załoga pociągu poddała się, przechodząc na strone rebeli.  Podobnie było z garnizonami w Santa Clara. W bitwie  tej nie zginął prawdopodobnie nikt z rebeliantów, a straty po stronie wojsk reżimowych były minimalne. Ucieczka Batisty juz 1 stycznia 1958 roku świadczyła o tym, że reżim pogodził się z przegraną dużo wcześniej.  Wszystkie te fakty mogą świadczyć, że decydująca bitwa rewolucji kubańskiej była bardziej wytworem aparatu propagandy Castro niż realnym zmaganiem wojennym. Nie potwierdzają się także fakty, mówiące o kluczowej roli Che Guevary jako stratega wojskowego w tej bitwie.